/ Hayati Durmuş /
Türk edebiyatında kaside biçiminde yazılmış naatların en muhteşemi Fuzûlî’nin Su Kasidesi’dir. “Kaside Der Medh-i Hazret-i Fahr-ı Kâinât” başlığıyla neşredilen, “su” redifli 32 beyitten oluşan bu müstesna şaheser, su deyince edebiyatta ilk akla gelen, türünün taklit bile edilemeyen yegâne örneğidir.
Fuzûlî’nin söz ipine mana incileri dizdiği devasa şiir tek bir kelime etrafında dönüyor; su.
Peki, su gibi bu kadar saf, bu kadar gündelik bir kelime nasıl olur da bizi bu kadar derin, katman katman bir mana dünyasına götürebiliyor? İşte gelin bu sorunun cevabını birlikte arayalım.
Sadece şu mısraya baktığımızda, şiirin ne kadar güçlü tasavvurlarla dolu olduğunu hemen anlıyoruz. Fuzûlî, Efendiler Efendisi’ne olan o büyük sevgisini anlatmak için doğanın en güzel şeylerinden birini “gülü” seçiyor.
Suya virsün bâğ-bân gül-zârı zahmet çekmesün
Bir gül açılmaz yüzün tek virse min gül-zâra su
Diyor ki, senin güzelliğin o kadar başka bir seviyede ki, bahçıvan bin tane gül bahçesi sulasa senin yüzün gibi tek bir gül yetiştiremez. İnanılmaz bir ifade değil mi? İşte bu, kaside boyunca karşımıza çıkacak o derin, o manevi aşkın sadece ufacık bir pırıltısı. Evet, işte geldik bu analizin kalbindeki o muazzam soruya.
Su kasidesini bu kadar eşsiz yapan şey ne? Her beytin ama her beytin sonunun su kelimesiyle bitmesi. Peki ama nasıl oluyor da bu kadar temel, bu kadar sıradan bir kelime, dev bir şiirin hem ruhu hem kalbi hem de bütün anlamı haline gelebiliyor? Bu yazımızda bu sır perdesini aralamaya çalışacağız.
Çoğu zaman su deyip geçtiğimiz şey, öyle tekrar edip duran basit bir kelime değil. O, hasretin, arayışın ve sarsılmaz bir inancın adeta akıp giden çok katmanlı bir sembolü. Fuzûlî için suyun ilk anlamı ve belki de en yürek yakanı, hasretin gözyaşları. Ama durun, bu bildiğiniz gibi bir ağlama değil!
Saçma ey göz eşkden gönlümdeki odlara su
Kim bu denlü dutuşan odlara kılmaz çâre su
Gözyaşları dışarıya, yanaklardan aşağıya akmıyor. Gösteriş için değil yani. Tam tersine içeriye, gönle doğru akıyor. Neden? Çünkü gönlün içindeki o ilahi aşk ateşi o kadar büyük, o kadar yakıcı ki, onu ancak ve ancak bu içe akan gözyaşları bir nebze olsun ferahlatabilir. İşte bu, riyadan tamamen uzak, en saf sevginin, en derin kederin ifadesi. Gelelim ikinci katmana.
Hâk-i pâyine yetem dir ömrlerdür muttasıl
Başını daşdan daşa urup gezer âvâre su
Burada, suyun kendisi bir yolcu oluveriyor. Hatta bir aşık, sanki yorulmak nedir bilmeyen bir derviş gibi, sevgilisine yani Peygamberimize ulaşmak için sonsuz bir yolculuğa çıkmış. Öyle bir yolculuk ki bu, başını taştan taşa vuruyor, kayalara çarpıyor, engellerle boğuşuyor.
Ama bir an bile durmuyor, asla vazgeçmiyor. İşte bu, kavuşma anına, vuslata duyulan o bitmek bilmeyen, o yakıcı özlemin kelimelerle çizilmiş en güzel resimlerinden biri. Ve üçüncü anlam.
Tıynet-i pâkini rûşen kılmış ehl-i âleme
İktidâ kılmış tarîk-ı Ahmed-i Muhtâr’a su
Su, burada saflığın ve hayatın ta kendisi oluyor. Fuzûlî’ye göre, su neden bu kadar saf, neden bu kadar hayat verici biliyor musunuz? Çünkü o, Peygamberin yolunu izliyor. Tıpkı Peygamberimizin mesajının ölü kalplere can vermesi gibi, su da bildiğimiz maddi hayatın kaynağı oluyor.
Bu o kadar güzel bir benzetme ki. Fuzûlî bize aslında şunu gösteriyor. Şiirdeki her şey ama her şey dönüp dolaşıp tek bir merkeze, o büyük Peygamber sevgisine bağlanıyor.
Tamam, suyun bu üç temel katmanını anladık. Göz yaşı, yol ve hayat. Harika.
Haydi şimdi bakalım Fuzûlî, bu güçlü imgeyi alıp, Hazreti Muhammed’in ilahi gücünü ve o sonsuz merhametini anlatmak için daha nasıl kullanmış?
Kaside, Peygamberimizin suyla ilgili mucizelerine yapılan göndermelerle adeta parlıyor. Bir düşünün, susuzluktan kırılan koca bir orduyu parmaklarından akan suyla doyurması, kupkuru sert bir kayadan pınarlar fışkırtması ve hatta doğumuyla ateşe tapan Mecusilerin bin yıldır sönmeyen ateşini bir anda söndürmesi, Fuzûlî bütün bu mucizeleri su metaforuyla öyle bir birleştiriyor ki, bize şunu söylüyor. O sadece bir insan değil, o yeryüzüne gönderilmiş ilahi bir rahmetin, hayatın ta kendisi.
21. beyite geldiğimizde Fuzûlî inanılmaz güçlü bir zıtlık kuruyor ve bizi adeta nefesimizi tutmaya davet ediyor. Bu mısra aslında tarihi bir olaya gönderme yapıyor.
Dostı ger zehr-i mâr içse olur âb-ı hayât
Hasmı su içse döner elbette zehr-i mâra su
Sevr mağarasında, en yakın dostu Hazreti Ebu Bekir’i zehirli bir yılan soktuğunda, Peygamberimizin onu iyileştirmesine. Yani demek istiyor ki, onun dostları için en ölümcül zehir bile, onun eli değdiğinde şifaya, hayat veren bir suya dönüşür. Ama madalyonun bir de diğer yüzü var.
Ve işte cümlenin ikinci yarısı. Karşıtlığın tamamlandığı yer. Düşmanları içince ise durum tam tersi. En saf, en hayat verici şey olan su bile zehre dönüşür. Peygamberimizin merhameti inananlar için bir kurtuluş kaynağı iken, ona karşı duranlar için en temel ihtiyaçları bile bir felakete dönüşebilir. Bu onun varlığının ne kadar keskin bir ayrım çizgisi olduğunu, ilahi adaletin nasıl tecelli ettiğini gösteren çok güçlü bir ifade.
Şimdi şiirin en kişisel, en içten anlarına geliyoruz. Artık Fuzûlî’nin o şair kimliğini bir kenara bırakıp, bir insan olarak kendi korkularını, umutlarını ve en derindeki yakarışını dile getirdiği beyitlere bakacağız. İşte o meşhur Mahlas Beyti, şairin şiire imzasını attığı yer.
Yümn-i na’tünden güher olmış Fuzûlî sözleri
Ebr-i nîsândan dönen tek lü’lü-i şeh-vâra su
Fuzûlî, yine o çift anlamlı adını kullanarak inanılmaz bir şey yapıyor. Hem büyük bir alçak gönüllülük gösteriyor, hem de müthiş bir özgüven. Sanki bize şöyle sesleniyor:
Benim sözlerim, Fuzûlî’nin sözleri, tek başlarına değersizdir, boştur. Ama ne zaman ki o sözler Seni, Ey Sevgili, övmek için bir araya gelir, işte o zaman en değerli incilere dönüşürler. Sanatını asıl yücelten şeyin, sanatının konusu olduğunu bundan daha zarif, daha güçlü nasıl anlatabilirdi ki? Ve geldik şiirin finaline.
Umduğum oldur ki rûz-ı haşr mahrûm olmayam
Çeşme-i vaslun vire men teşne-i dîdâra su
Burada artık konu, hepimizin en temel duygularına dokunuyor. Mahşer gününün korkusu, o büyük çaresizlik anı ve bir damla merhamet umudu. Fuzûlî, o dehşet dolu günü anlatırken, kendisini ahiretin kurak topraklarında, susuzluktan kavrulan çaresiz bir ruh olarak çiziyor. Ve tüm kurtuluş umudunu tek bir şeye bağlıyor: Peygamberimizin şefaatine. O korkunç günde “beni geri çevirme, bana o Vuslat Çeşmen’den bir yudum su ver” diye yalvarıyor. Çünkü biliyor ki o bir yudum su, sonsuz kurtuluş demek. Bu artık bir şairin değil, mümin bir aşığın kalbinin en derininden gelen, en samimi yakarışı.
Bu ölümsüz eser bize şunu net bir şekilde gösteriyor: Usta bir şairin elinde en basit, en sıradan kelimeler bile birer okyanusa dönüşebilir. Su kelimesi bu şiirde ne oldu? Hasretin gözyaşı oldu, sevgiliye giden bir yol oldu, hayatın ta kendisi oldu ve sonunda mahşer günündeki yegâne umut oldu. Peki, bir kelime gerçekten de içine kocaman bir söz deryasını sığdırabilir mi? Suyu Peygamber aşkıyla gönüllere ilmek ilmek nakşeden Fuzûlî’ye göre: Evet!
Bir yanıt yazın